Tussen feit, framing en verantwoordelijkheid

De Straat van Hormuz

Een geladen openingsvraag

In een recent interview van het Australische programma 7.30 vroeg presentator Sarah Ferguson aan professor Mohammad Marandi welk recht Iran had om “de rest van de wereld te gijzelen” door olietransporten via de Straat van Hormuz te verhinderen. Die vraag was scherp, maar journalistiek niet volledig neutraal. Het woord gijzelen bevat immers al een oordeel over schuld, motief en verantwoordelijkheid voordat de geïnterviewde zijn uitleg heeft kunnen geven. (ABC News)

Een neutralere vraag zou zijn geweest op welke juridische en veiligheidsgronden Iran meent de scheepvaart door de Straat te mogen reguleren, en hoe Teheran de gevolgen daarvan voor andere landen rechtvaardigt.

Marandi corrigeert een onvolledige tijdlijn

Marandi wees erop dat de Straat van Hormuz vóór de huidige oorlog en militaire escalatie open was voor de internationale scheepvaart. Op dat specifieke punt heeft hij in essentie gelijk. Voor het conflict verliep een aanzienlijk deel van de mondiale olie- en gasexport via deze zeeroute. De ernstige verstoringen ontstonden nadat de oorlog uitbrak en Iran feitelijk meer controle over de waterweg kreeg. (Reuters)

Zijn reactie is daarom niet uitsluitend te beschouwen als een verdediging van de Iraanse regering. Hij voegt een relevante oorzaak-en-gevolgcontext toe die in de vraagstelling grotendeels ontbrak: de verstoring van de scheepvaart ontstond niet in een politiek vacuüm.

Dat betekent echter niet dat iedere Iraanse maatregel of aanval daarmee automatisch gerechtvaardigd is.

Wie veroorzaakte de concrete incidenten?

De directe aanvallen op verschillende commerciële schepen zijn door Amerikaanse en Golfstaatfunctionarissen aan Iran of aan eenheden binnen het Iraanse systeem toegeschreven. Qatar beschuldigde Iran bijvoorbeeld van een aanval op een tanker. Amerikaanse functionarissen stelden eveneens dat Iraanse acties tegen drie commerciële schepen aanleiding waren voor nieuwe Amerikaanse luchtaanvallen. Iran heeft op zijn beurt gesuggereerd dat sommige aanvallen mogelijk door niet-gecontroleerde of hardline-elementen binnen het eigen systeem zijn uitgevoerd. (Reuters)

Hier moet journalistiek zorgvuldig worden geformuleerd. Er is sterke aanwijzing voor Iraanse betrokkenheid bij de scheepsincidenten, maar over de precieze commandostructuur en de vraag of iedere aanval rechtstreeks door de hoogste Iraanse leiding is bevolen, bestaat minder openbare duidelijkheid.

De bredere escalatie kent meerdere verantwoordelijken

De Amerikaanse aanvallen op Iran werden gepresenteerd als vergelding voor aanvallen op commerciële schepen. Iran reageerde daarna met aanvallen op Amerikaanse en aan de Verenigde Staten verbonden doelen in de Golfregio. Daarmee ontstond een cyclus van actie, vergelding en nieuwe vergelding. (AP News)

Een objectieve beoordeling moet daarom onderscheid maken tussen de directe veroorzaker van een afzonderlijk incident en de bredere verantwoordelijkheid voor het ontstaan en voortduren van de oorlog. Het feit dat Iraanse eenheden mogelijk een commercieel schip hebben aangevallen, maakt niet iedere voorafgaande Amerikaanse of Israëlische militaire actie automatisch rechtmatig. Omgekeerd maakt een eerdere aanval op Iran een aanval op een burger- of handelsschip niet vanzelf legitiem.

Een conflict over de betekenis van het memorandum

Ook over het gesloten memorandum bestaat fundamenteel verschil van interpretatie. De Verenigde Staten beschouwen de afspraken als een garantie voor vrije, veilige en tolvrije doorvaart. Iran stelt daartegenover dat de tekst het land, samen met Oman, een leidende rol geeft bij de organisatie van de scheepvaart en de toekomstige regeling van de Straat. (Reuters)

De formulering van de overeenkomst lijkt voldoende dubbelzinnig om beide lezingen mogelijk te maken. Juist daardoor is voorzichtigheid geboden wanneer een van beide partijen haar eigen interpretatie als de enige geldige waarheid presenteert.

Journalistiek moet context én verantwoordelijkheid tonen

De meest evenwichtige conclusie is dat Marandi terecht een ontbrekende historische en militaire context aanbrengt. De Straat was vóór de escalatie open en de huidige ontregeling ontstond binnen een bredere oorlogssituatie. Tegelijkertijd blijven aanvallen op commerciële schepen afzonderlijke handelingen waarvoor de vermoedelijke uitvoerders verantwoordelijkheid dragen.

Goede journalistiek behoort daarom niet te beginnen met een vooraf vaststaand schuldbeeld. Zij moet de volledige tijdlijn tonen, de claims van alle partijen toetsen en duidelijk onderscheiden tussen bewezen feiten, officiële beschuldigingen en politieke interpretaties.

Objectiviteit betekent niet dat alle partijen automatisch evenveel schuld dragen. Het betekent dat dezelfde maatstaf van bewijs, recht en menselijke verantwoordelijkheid op iedere partij wordt toegepast.